ARTYKUŁY I OPRACOWANIA

NEOGOTYCKA ZASTAWA FABERGÉ WYKONANA DLA  
ALEKSANDRA I BARBARY KELCHÓW

Zdobiona smokami neogotycka zastawa stołowa wykonana przez Fabergé dla Aleksandra i Barbary Kelchów zajmuje szczególne miejsce w dorobku pracowni Fabergé. Była jednym z najsłynniejszych, najdroższym i najbardziej podziwianym dziełem wykonanym przez Fabergé.

Zastawa Kelchów zachwycała kunsztem wykonania, doskonałym stylem, fantazją form i dekoracji. Była najdroższym dziełem wykonanym kiedykolwiek w pracowni Fabergé. Jest również jednym z tych nielicznych dzieł wymienianych w każdej książce o pracowni Fabergé. O jej wyjątkowości świadczy również fakt, że w tajemniczych okolicznościach zniknęła i do dziś znana była tylko z nielicznych zdjęć i projektów. 

ALEKSANDER I BARBARA
Ta niezwykła zastawa powstała dla Aleksandra Kelcha i jego żony Barbary z domu Bazanow. Aleksander i Barbara tworzyli niezwykłą parę. Ona pochodziła z rodziny moskiewskich kupców. Była wnuczką i spadkobierczynią fortuny Iwana Bazanowa syberyjskiego potentata i milionera, którego majątek w 1880 r. szacowany był na ogromną sumę 15 mln. rubli. On pochodził z rodziny osiadłych w Petersburgu niemieckich wojskowych nagrodzonych za wierną służbę tytułem szlacheckim.
W kwietniu 1892 r. Barbara Bazanowa wyszła za Mikołaja Kelcha. Dwa lata po ślubie Mikołaj nagle zmarł, a już kilka miesięcy później młoda wdowa wyszła za jego młodszego brata Aleksandra. Mimo formalnego zawarcia związku małżonkowie nie zamieszkali razem. Aleksander pozostawał w służbie wojskowej w Petersburgu, a Barbara zamieszkała w należącym do Bazanowów pałacu książąt Szuchowskich w Moskwie.

PAŁAC KELCHÓW W PETERSBURGU
Powstanie zastawy było związane z budową i urządzaniem wnętrz pałacu Kelchów w Petersburgu. Aleksander Kelch kupił go w 1896 r. Niezwłocznie rozpoczęto przebudowę, którą ukończono już w 1898 r. Prace prowadzili trzej znakomici rosyjscy architekci Wasyl Schöne, Włodzimierz Czagin oraz Karol Schmidt.
Aleksander i Barbara Kelch postanowili stworzyć dla siebie pałac urządzony w duchu europejskiego historyzmu. Projektujący rezydencję architekci inspirowali się gotykiem, renesansem, barokiem oraz stylami rokoko i empire. W efekcie w centrum Petersburga powstała rezydencja o europejskim charakterze i wielostylowej architekturze. 
Fasada pałacu została wykonana w stylu francuskiego renesansu z elementami baroku. Reprezentacyjne pomieszczenia pałacu znajdowały się na pierwszym piętrze. Wśród nich wyróżniały się: barokowa Sala Biała, urządzony w duchu baroku niderlandzkiego gabinet Aleksandra Kelcha oraz wspaniała gotycka jadalnia. Styl i wystrój jadalni są nierozerwalnie związane ze stylem i dekoracją neogotyckiej zastawy Kelchów.

JADALNIA W PAŁACU KELCHÓW
Jadalnia została urządzona w stylu dojrzałego gotyku angielskiego. Pomieszczenie ma bogaty wystrój, który tworzą gotyckie sklepienie na kroksztynach, monumentalny kominek, ogromne okna wypełnione witrażami, obiegający salę fryz z tarczami herbowymi, wnęka wykuszowa oraz wykonana w formach architektonicznych zabudowa ścian południowej i północnej. Wystrój jadalni dopełniały wiszące na ścianach gobeliny z przedstawieniami scen rycerskich oraz reprezentacyjny komplet mebli w stylu neogotyckim przeznaczony dla 32 osób.
Centralne miejsce w jadalni zajmuje wielki kominek. Zdobią go rzeźby i ornamenty, wśród których dominuje wielka tarcza z monogramem „AKW” podtrzymywana przez jelenia i konia. Głównym elementem dekoracyjnym zdobiącym przeciwległą ścianę jadalni są witraże znajdujące się w oknach wychodzących na dziedziniec pałacu. W witrażach zostały przedstawione postacie, wśród których znajdują się wizerunki Aleksandra i Barbary Kelch. Aleksander został przedstawiony w rycerskiej zbroi, czerwonym płaszczu ze srebrzystą lilią na ramieniu i mieczem w dłoni. Barbara została przedstawiona jako dama ubrana w bogatą niebiesko-czerwoną suknię, z chustą na głowie i wrzecionem w dłoni. Oba portrety są kunsztownie wpisane w gotyckie ornamenty pomieszczenia.
Przestrzeń jadalni wypełnia również zabudowa ścian południowej i północnej tworząca monumentalne kredensy i bufety o bogatych formach architektonicznych. Drewniany wystrój jadalni przesycony jest gotyckimi ornamentami. W wielu miejscach w dekoracji jadalni znajdują się motywy lilii, monogramy, korony, smoki i tarcze heraldyczne. Motywy te zostały powtórzone w dekoracji reprezentacyjnej gotyckiej zastawy stołowej.

POWSTANIE ZASTAWY
Według zachowanych przekazów srebrna zastawa zamówiona przez Aleksandra i Barbarę Kelch miała stylem i dekoracją pasować do wystroju jadalni. Nie wiemy czy styl i charakter zastawy wymyślił Aleksander czy Barbara. Przekazy wiążą pomysł z Barbarą.
Zastawa Kelchów została zaprojektowana w Moskwie w 1900 r. przez znakomitego rosyjskiego architekta Fiodora Szechtela, który stale współpracował z firmą Fabergé. Szechtel cieszył się w Rosji zasłużoną sławą znawcy architektury gotyckiej.
Zastawa została wykonana w moskiewskim oddziale firmy Fabergé. Niestety nir wiemy, który z mistrzów pracujących dla Fabergé nadzorował jej wykonanie.
Aleksander i Barbara Kelch chcieli żeby zastawę wykonał Fabergé, gdyż podziwiali i cenili dzieła pochodzące z jego pracowni. W tamtym czasie Barbara posiadała już co najmniej trzy prezenty wielkanocne w formie jajek – tak zwane jaja Fabergé. Dzieła złotnicze Fabergé były bardzo modne wśród bogatej petersburskiej arystokracji i rosyjskich milionerów. Zastawę stołową wykonaną przez pracownię Fabergé posiadał car Mikołaj II oraz liczni członkowie rodziny Romanowów. 
Aleksander zapłacił za „smoczą zastawę” ogromną sumę 125 tys. rubli. Dla porównania oba cesarskie prezenty wielkanocne w formie jajek zamówione w 1900 r. kosztowały tylko 13,5 tys. rubli. Cena jaką Aleksander zapłacił za zastawę czyni z niej najdroższe dzieło Fabergé jakie kiedykolwiek zostało wykonane. 

FOTOGRAFIE z 1900 i 1902 r.
Wygląd zastawy Kelchów znamy głównie z zachowanych fotografii oraz projektów przedstawiających jej części.
Najbardziej znanymi fotografiami, na których ukazana jest zastawa są zdjęcia wykonane w czasie wystawy dzieł Fabergé zorganizowanej w 1902 r. w Petersburgu w pałacu barona Pawła von Dervis. Na wystawie, w jednym pomieszczeń, na specjalnie ustawionym stole została zaprezentowana zastawa Kelchów. Na środku stołu stoi bogato przystrojony kwiatami surtout de table, dwa świeczniki i wysokie patery, obok których zostały ułożone półmiski, misy oraz talerze i sztućce. 
Najbardziej wartościowym źródłem informacji o zastawie Kelchów jest mało znany zbiór zdjęć wykonanych w 1900 r. przez pracowników Fabergé w celu dokumentowania dorobku pracowni. Zbiór ten liczy około 30 fotografii. Są one własnością rodziny Fabergé, a obecnie pozostają w dyspozycji Fundacji Igora Karola Fabergé i są praktycznie niedostępne. Na zdjęciach tych są przedstawione wszystkie najważniejsze części zastawy m. in. surtout de table, wysoka patera, półmiski, misy, wazy na zupę, sosjerki, tace, talerze, kabaret do przypraw, solniczki oraz liczne mniejsze przedmioty. Wśród pokazanych na zdjęciach części zastawy są również sztućce: widelec, łyżka i nóż stołowy. 

DRAMATYCZNE LOSY ZASTAWY PO 1905 R.
W 1905 r. miały miejsce dramatyczne wydarzenia, które miały wpływ na losy zastawy Kelchów. Wojna rosyjsko-japońska negatywnie wpłynęła na kondycję syberyjskich przedsiębiorstw Barbary Bazanowej, a tym samym na finanse rodziny Kelchów. W tym samym roku Barbara odeszła od Aleksandra i wyjechała z Petersburga do Moskwy. Zabrała ze sobą pieniądze, biżuterię i najcenniejsze dzieła sztuki w tym smoczą zastawę i kolekcję jajek Fabergé. Wkrótce też wyjechała na stałe z Rosji i zamieszkała w Paryżu.
Wszystko wskazuje na to, że zastawa została  w pałacu Bazanowów w Moskwie. Tymczasem pałac w Petersburgu został zastawiony na sumę 700 tys. rubli. W następnych latach większość dochodów Bazanowej było transferowanych do Francji. Wreszcie w 1910 r. Barbara sprzedała udziały w należących do niej syberyjskich przedsiębiorstwach. Wywiezioną z Rosji fortunę lokowała w drogiej diamentowej biżuterii Boucherona i Cartiera.
Losy zastawy po 1910 r. są całkowicie nieznane. W 1917 r. wybuchła rewolucja lutowa, która obaliła cara Mikołaja II, a w październiku władzę w Rosji przejęli bolszewicy. W kraju przeprowadzono nacjonalizację, w efekcie której majątki arystokratów i przemysłowców stały się własnością państwa.
W zgodnej opinii historyków zastawa Kelchów została przetopiona w 1918 r. w burzliwym okresie rewolucji październikowej. W realiach rewolucji i kryzysu gospodarczego wartość srebra użytego do wykonania zastawy była wyższa niż samo dzieło.
Od tamtego czasu, przez następne 100 lat, o zastawie Kelchów nie mamy żadnych informacji, jak również żadna część tej zastawy nie pojawiła się na rynku antykwarycznym lub w znanych kolekcjach.

ODNALEZIONA W POLSCE W 2016 r.
Sytuacja zaskakująco zmieniła się w styczniu 2017 r., gdy na rynku antykwarycznym pojawiła się grupa wykonanych ze srebra przedmiotów pochodzących z pracowni Fabergé. Wśród nich znajdowały się dwa noże sygnowane puncą Fabergé, wykonane w niespotykanym w dorobku tej pracowni stylu gotyckim. Dzieła były pokryte patyną wskazującą na dłuższy czas, w którym nie były czyszczone lub konserwowane. Zbiór był przez pewien czas oferowany na sprzedaż i nie znalazł nabywcy. Zainteresowane antykwariaty lub osoby prywatne uznawały gotyckie sztućce za „dziwne”, nietypowe dla stylu Fabergé i przez to posiadające mniejszą wartość i wiarygodność.
Sztućce zwróciły uwagę dr Adama Szymańskiego, historyka sztuki, badacza dziejów pracowni Fabergé i złotnictwa rosyjskiego. Po potwierdzeniu ich autentyczności pojawiła się fantastyczna w tamtym momencie hipoteza, że mogą one być częścią zastawy Kelchów. Szczegółowe badania zabytków, zachowanej ikonografii oraz projektów Shekhtela potwierdziły hipotezę, że odnalezione zabytki stanowią część gotyckiej zastawy Aleksandra i Barbary Kelchów. 
Artykuły o odkryciu jedynych zachowanych części legendarnej zastawy Kelchów ukazały się w mediach na całym świecie – około 700 różnych publikacji. 

NAJWSPANIALSZE DZIEŁO FABERGÉ W POLSKICH KOLEKCJACH
Odnalezione części gotyckiej zastawy stołowej Aleksandra i Barbary Kelch są unikalne i bezcenne. W 1937 r. Eugeniusz Fabergé w liście do historyka Bainbridge’a określił zastawę Kelchów „najważniejszym dziełem ze srebra” wykonanych przez pracownię Fabergé. 
To zdecydowanie najcenniejsze dzieło Fabergé znajdujące się w polskich kolekcjach. Zastawa jest pokazana, a jej historia opisana w każdej książce o Fabergé – częściej niż niektóre jajka Fabergé. 

AUKCJA I NIEBYWAŁA OKAZJA DLA KOLEKCJONERÓW
W ostatnich tygodniach jedyne na świecie części pochodzące z legendarnej zastawy Kelchów zostały wystawione na sprzedaż. To niebywała okazja dla kolekcjonerów, aby zdobyć do kolekcji dzieło tak rzadkie i unikalne jak jajka Fabergé. A ponieważ prawie cała zastawa Kelchów została zniszczona w 1918 r., tylko jeden kolekcjoner na świecie będzie szczęśliwym właścicielem jej jedynych ocalałych części. 

Opacowanie: dr Adam Szymański

1. Zastawa Kelchów na wystawie w Petersburgu w 1902 r.
2. Witraże portretowe przedstawiające Aleksandra i Barbarę Kelch. Pałac Kelchów w Petersburgu. 1896 r.
3. Fasada pałacu Kelchów w Petersburgu. 1898 r.
4. Widok neogotyckiej jadalni w pałacu Kelchów w Petersburgu. 1898 r.
8. Projekty zastawy Kelchów wykonane przez Szechtela. Moskwa 1900 r.
14. Widok zastawy ustawionej na kredensach w jadalni pałacu Kelchów. Około 1905 r.
21. Widok zastawy ustawionej na kredensach w jadalni pałacu Kelchów. Około 1905 r.
23. Podobieństwo odnalezionych części zastawy Kelchów do elementów widocznych na zdjęciu z 1902 r.
www.russianantiques.eu

EKSPERTYZY

Jeżeli posiadasz rosyjskie dzieło sztuki wykonane ze srebra
lub złota i potrzebujesz:

POTWIERDZENIE AUTENTYCZNOŚCI?
WYCENĘ lub EKSPERTYZĘ?
POMOCY W ZAKUPIE lub SPRZEDAŻY?

KSIĄŻKA

Fabergé.
Historia i arcydzieła

dr Adam Szymański

Lang 4 You

NAJLEPSZE LEKCJE
JĘZYKA ROSYJSKIEGO

SKUTECZNIE i SZYBKO

CAŁKOWICIE ZA DARMO

BEZ REJESTRACJI

Z NAMI